رتبه ایران در شاخص رقابت صنعتی و چشم‌انداز آینده صنعت کشور

طبق تازه‌ترین گزارش منتشر شده از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت با همکاری سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل متحد (یونیدو)، رتبه رقابت صنعتی ایران در سال ۲۰۱۸ در میان کشورهای منطقه، به جایگاه هشتم رسیده است. این رتبه‌بندی بر اساس شاخص عملکرد رقابت صنعتی و مجموعه‌ای از هشت زیرشاخص کلیدی انجام شده که شامل ارزش افزوده صنعتی سرانه، سهم صادرات صنعتی از کل صادرات، سهم کالاهای صنعتی با فناوری متوسط و بالا در ارزش افزوده و صادرات، و همچنین سهم در کل ارزش افزوده صنعت جهان و تجارت صنعت جهانی است. این گزارش به طور جامع به تحلیل موقعیت فعلی و تعیین مسیرهای توسعه‌ای برای ارتقاء جایگاه صنعت کشور در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی می‌پردازد.

شاخص رقابت صنعتی (Industrial Competitiveness Index – ICI) یک ابزار ارزیابی جامع است که توسط سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل متحد (یونیدو) توسعه یافته و برای سنجش توانایی کشورها در تولید و صادرات محصولات صنعتی به کار می‌رود. این شاخص به طور کلی بر دو بعد اصلی تمرکز دارد:

این بعد، توانایی یک کشور در تولید محصولات صنعتی با ارزش افزوده بالا را می‌سنجد. زیرشاخص‌های کلیدی در این حوزه عبارتند از:

• ارزش افزوده صنعتی سرانه (Per Capita Manufacturing Value Added): این معیار نشان‌دهنده میزان ارزش اقتصادی تولید شده توسط هر فرد در بخش صنعت است. هرچه این رقم بالاتر باشد، نشان‌دهنده بهره‌وری بالاتر و تکنولوژی پیشرفته‌تر در صنعت است.

• سهم کالاهای صنعتی با فناوری متوسط و بالا در ارزش افزوده (Share of Medium- and High-Technology Industries in Value Added): این شاخص، میزان مشارکت صنایع پیشرفته و دانش‌بنیان را در کل ارزش افزوده صنعتی کشور ارزیابی می‌کند. صنایع با فناوری بالا معمولاً سودآوری بیشتری داشته و توانایی رقابت در بازارهای جهانی را افزایش می‌دهند.

این بعد، توانایی یک کشور در رقابت و فروش محصولات صنعتی خود در بازارهای بین‌المللی را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. زیرشاخص‌های کلیدی در این حوزه عبارتند از:

• سهم صادرات صنعتی از کل صادرات (Share of Industrial Exports in Total Exports): این معیار نشان می‌دهد که چه درصدی از کل صادرات یک کشور را محصولات صنعتی تشکیل می‌دهند. سهم بالای صادرات صنعتی نشان‌دهنده قدرت رقابتی صنعت در سطح جهانی است.

• سهم کالاهای صنعتی با فناوری متوسط و بالا در صادرات (Share of Medium- and High-Technology Industries in Exports): مشابه شاخص ارزش افزوده، این معیار به سهم صادرات محصولات صنعتی پیشرفته در کل صادرات صنعتی می‌پردازد.
• سهم در کل ارزش افزوده صنعت جهان (Share in World Manufacturing Value Added): این شاخص، میزان جایگاه و سهم تولید صنعتی یک کشور را در مقیاس جهانی ارزیابی می‌کند.

• سهم در کل تجارت صنعت جهانی (Share in World Manufacturing Trade): این معیار، سهم یک کشور در صادرات و واردات محصولات صنعتی در سطح جهانی را نشان می‌دهد و نشان‌دهنده میزان مشارکت آن در زنجیره‌های ارزش جهانی است.

بر اساس گزارش یونیدو برای سال ۲۰۱۸، ایران در میان ۲۴ کشور منطقه در جایگاه هشتم شاخص رقابت صنعتی قرار گرفته است. این جایگاه نشان‌دهنده یک موقعیت میانی در منطقه است که هم فرصت‌هایی برای پیشرفت و هم چالش‌هایی برای غلبه دارد.

کشورهایی که در صدر جدول رقابت صنعتی منطقه قرار گرفته‌اند، معمولاً دارای ساختارهای صنعتی قوی‌تر، فناوری‌های پیشرفته‌تر و دسترسی به بازارهای بین‌المللی گسترده‌تری هستند. کشورهایی مانند ترکیه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و قطر که بالاتر از ایران قرار دارند، احتمالاً در زیرشاخص‌های کلیدی مانند سهم صادرات صنعتی با فناوری بالا و ارزش افزوده صنعتی سرانه عملکرد قوی‌تری داشته‌اند.

جایگاه ایران در مقیاس جهانی طی سال‌های اخیر بین رتبه‌های ۵۴ تا ۵۶ نوسان داشته است. این ثبات نسبی، هرچند نشان‌دهنده resilience (تاب‌آوری) صنعت کشور در برابر شوک‌های اقتصادی و سیاسی است، اما در عین حال زنگ خطری جدی برای عدم رشد قابل توجه و جهش به سطوح بالاتر محسوب می‌شود. این امر بیانگر آن است که در حالی که صنعت ایران توانسته است از فروپاشی کامل جلوگیری کند، اما نتوانسته است گام‌های بلندی در جهت ارتقاء موقعیت خود در سطح جهان بردارد.

برای جهش به رتبه‌های بالاتر، صنعت ایران نیازمند:

• سرمایه‌گذاری گسترده‌تر در بخش فناوری‌های پیشرفته: این شامل تحقیق و توسعه (R&D)، جذب و بومی‌سازی تکنولوژی‌های نوین و حمایت از صنایع دانش‌بنیان است.
• نوسازی خطوط تولید: استفاده از ماشین‌آلات و تجهیزات مدرن، اتوماسیون صنعتی و بهبود فرآیندهای تولید برای افزایش بهره‌وری و کیفیت.
• ارتقاء بهره‌وری: تمرکز بر بهبود راندمان در تمامی سطوح تولید، از نیروی کار گرفته تا مدیریت زنجیره تأمین.

تحلیل جزئی‌تر عملکرد ایران در هر یک از هشت زیرشاخص کلیدی، تصویر روشن‌تری از وضعیت صنعت کشور ارائه می‌دهد. گزارش یونیدو نشان می‌دهد ایران در برخی از زیرشاخص‌ها عملکرد بهتری نسبت به سایرین دارد که می‌تواند به عنوان پایه‌هایی برای توسعه مورد استفاده قرار گیرد.

• سهم کالاهای صنعتی با فناوری متوسط و بالا در ارزش افزوده صنعت: این شاخص نشان‌دهنده توانایی کشور در تولید محصولاتی است که ارزش افزوده بیشتری ایجاد می‌کنند و اغلب مبتنی بر دانش فنی هستند. رشد در این بخش، نشان‌دهنده حرکت به سمت صنایعی است که در بازارهای جهانی ارزش بیشتری دارند.
• سهم در کل تجارت صنعت جهان: این معیار، نشان‌دهنده توانایی ایران در مشارکت در بازارهای صادراتی جهانی است. حتی اگر حجم این سهم کم باشد، اما افزایش آن یا حفظ آن در شرایط دشوار، بیانگر وجود توانمندی‌های صادراتی است.
• سهم در کل ارزش افزوده صنعت جهان: این شاخص، جایگاه و حجم صنعت ایران را در مقیاس جهانی نشان می‌دهد. تلاش برای افزایش این سهم، به معنای افزایش سهم ایران از کیک جهانی صنعت است.

این نقاط قوت، مانند پتانسیل‌های موجود، می‌توانند سکویی برای توسعه صادرات محصولات صنعتی و افزایش رقابت‌پذیری در بازارهای بین‌المللی باشند. تمرکز بر تقویت این بخش‌ها و رفع موانع پیش روی آن‌ها، اولویت اصلی برای سیاست‌گذاران صنعتی خواهد بود.

اگرچه گزارش جزئیات دقیقی از عملکرد در تک‌تک زیرشاخص‌ها ارائه نمی‌دهد، اما معمولاً در کشورهای در حال توسعه، چالش‌هایی در زمینه‌هایی مانند:

• ارزش افزوده صنعتی سرانه: این شاخص ممکن است تحت تأثیر عوامل متعددی مانند بهره‌وری پایین، سرمایه‌گذاری ناکافی و اندازه کوچک واحدهای تولیدی قرار گیرد.
• سهم کالاهای صنعتی با فناوری بالا در صادرات: ممکن است در حالی که در ارزش افزوده سهم خوبی داریم، اما در تبدیل این توانمندی به صادرات محصولات با فناوری بالا با چالش مواجه باشیم.
• سهم در کل تجارت صنعت جهانی: چالش‌های مربوط به موانع تجاری، تعرفه‌ها، تحریم‌ها و عدم دسترسی به بازارهای بین‌المللی می‌تواند سهم ایران را محدود کند.

برای ارتقاء جایگاه رقابت صنعتی ایران، لازم است یک رویکرد جامع و چندوجهی اتخاذ شود که هم به فرصت‌های موجود توجه کند و هم چالش‌های پیش رو را برطرف سازد.

• منابع غنی: ایران از نظر منابع طبیعی (نفت، گاز، معادن) و همچنین پتانسیل‌های انسانی، دارای مزیت‌های نسبی است که می‌تواند مبنای توسعه صنایع مختلف قرار گیرد.
• موقعیت جغرافیایی: قرار گرفتن در چهارراه مسیرهای ترانزیتی منطقه‌ای و بین‌المللی، فرصت‌هایی را برای توسعه صنایع مرتبط با حمل و نقل و لجستیک ایجاد می‌کند.
• بازار داخلی: جمعیت قابل توجه و نیازهای متنوع بازار داخلی، می‌تواند پایگاهی برای رشد صنایع و افزایش مقیاس تولید باشد.
• توانمندی‌های علمی و فنی: وجود دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی فعال، بستری برای توسعه دانش‌بنیان و نوآوری فراهم می‌کند.
• تحریم‌های بین‌المللی: محدودیت‌های بانکی، تجاری و دسترسی به فناوری‌های نوین، یکی از بزرگترین موانع برای رشد و توسعه صنعتی محسوب می‌شود.
• نوسانات نرخ ارز و تورم: بی‌ثباتی اقتصادی، برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری بلندمدت را دشوار کرده و هزینه‌های تولید را افزایش می‌دهد.
• فرسودگی سرمایه و فقدان نوسازی: بسیاری از واحدهای تولیدی با ماشین‌آلات قدیمی فعالیت می‌کنند که منجر به کاهش بهره‌وری و کیفیت می‌شود.
• بوروکراسی و مقررات دست و پا گیر: پیچیدگی‌های اداری و مقرراتی، فرآیند سرمایه‌گذاری و تولید را کند و پرهزینه می‌سازد.
• نبود سرمایه‌گذاری کافی: کمبود سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، مانع اصلی در مسیر نوسازی، توسعه و ورود به بازارهای جدید است.

برای غلبه بر چالش‌ها و بهره‌برداری از فرصت‌ها، لازم است اقدامات زیر به طور جدی مد نظر قرار گیرند:

1. سرمایه‌گذاری در ماشین‌آلات پیشرفته و اتوماسیون صنعتی:
   • فناوری‌های نوین: استفاده از آخرین نسل ماشین‌آلات، رباتیک و سیستم‌های هوشمند در خطوط تولید.
   • بهبود فرآیندها: پیاده‌سازی سیستم‌های دقیق کنترل فرآیند برای بهینه‌سازی مصرف مواد اولیه و انرژی، کاهش ضایعات و افزایش کیفیت نهایی محصول.
   • تجهیزات کلیدی:
     • فلومترهای صنعتی: برای اندازه‌گیری دقیق دبی سیالات (مایعات و گازها) در فرآیندهای مختلف صنعتی، که برای کنترل بهینه فرآیند و مصرف انرژی حیاتی است. انواع مختلفی از فلومترها مانند فلومترهای مغناطیسی، اولتراسونیک، کوریولیس و توربینی، بسته به نوع سیال و دقت مورد نیاز، مورد استفاده قرار می‌گیرند.
     • ترانسمیترهای دما و فشار: برای پایش و کنترل دقیق پارامترهای دما و فشار در مخازن، لوله‌ها و تجهیزات صنعتی. این ابزارها امکان تنظیم خودکار سیستم‌ها را فراهم کرده و از وقوع حوادث جلوگیری می‌کنند.
     • سیستم‌های کنترل فرآیند پیشرفته (Advanced Process Control – APC): این سیستم‌ها از الگوریتم‌های پیچیده‌تر و مدل‌های ریاضی برای کنترل بهینه‌تر فرآیندهای صنعتی نسبت به سیستم‌های کنترل سنتی (PID) استفاده می‌کنند. این امر منجر به افزایش بهره‌وری، کاهش مصرف انرژی و تولید پایدارتر می‌شود.
     • سیستم‌های SCADA و HMI: برای نظارت و کنترل متمرکز بر تمام اجزای سیستم تولید، امکان دسترسی سریع به اطلاعات و واکنش به انحرافات را فراهم می‌کنند.
2. تمرکز بر توسعه صنایع با ارزش افزوده بالا:
   • صنایع دانش‌بنیان: حمایت از شرکت‌های نوپا و دانش‌بنیان، توسعه فناوری‌های بومی و انتقال دانش فنی.
   • زنجیره ارزش: تمرکز بر تکمیل زنجیره ارزش در صنایع کلیدی، از مواد اولیه تا محصول نهایی، برای جلوگیری از خام‌فروشی و افزایش سهم ارزش افزوده در داخل کشور.
3. گسترش همکاری‌های بین‌المللی:
   • صادرات: تسهیل فرآیندهای صادراتی، کاهش موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای، و حضور فعال در نمایشگاه‌های بین‌المللی.
   • جذب سرمایه‌گذاری خارجی: ایجاد محیطی امن و باثبات برای سرمایه‌گذاران خارجی و تسهیل فرآیند سرمایه‌گذاری.
   • انتقال دانش و فناوری: برقراری ارتباط با شرکت‌های پیشرو در جهان برای یادگیری و جذب فناوری‌های جدید.
4. نوآوری و تحقیق و توسعه (R&D):
   • افزایش بودجه R&D: تخصیص سهم بیشتری از تولید ناخالص داخلی به تحقیق و توسعه.
   • همکاری صنعت و دانشگاه: ایجاد سازوکارهای مؤثر برای همکاری بین مراکز تحقیقاتی و واحدهای صنعتی.
   • حمایت از ثبت اختراع و مالکیت معنوی: تشویق نوآوران و مخترعان.
5. استفاده از انرژی‌های نو و پایدار:
   • کاهش هزینه‌های تولید: کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر (خورشیدی، بادی) می‌تواند هزینه‌های انرژی را کاهش داده و رقابت‌پذیری را افزایش دهد.
   • مسئولیت اجتماعی و زیست‌محیطی: حرکت به سمت تولید پایدار و کاهش اثرات زیست‌محیطی.
6. توجه به کیفیت محصولات:
   • استانداردهای بین‌المللی: رعایت و اخذ استانداردهای کیفی بین‌المللی برای محصولات صادراتی.
   • کنترل کیفیت: پیاده‌سازی سیستم‌های کنترل کیفیت دقیق در تمام مراحل تولید.

شاخص رقابت صنعتی نه تنها تصویر دقیقی از وضعیت فعلی صنعت ایران در سطح منطقه‌ای و جهانی ارائه می‌دهد، بلکه مسیر حرکت آینده را نیز ترسیم می‌کند. رتبه هشتم منطقه‌ای در سال ۲۰۱۸، یک نقطه شروع است و ظرفیت‌های موجود در کشور نشان می‌دهد که دستیابی به جایگاه‌های بسیار بالاتر کاملاً دست‌یافتنی است.

با توجه به موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد کشور، منابع غنی، و مهم‌تر از همه، ظرفیت‌های انسانی خلاق و متخصص، ایران می‌تواند با برنامه‌ریزی دقیق، سرمایه‌گذاری هوشمندانه و اتخاذ سیاست‌های حمایتی مؤثر، جایگاه خود را از رتبه هشتم منطقه به بین سه کشور برتر ارتقاء دهد. این مسیر هرچند چالش‌برانگیز است و نیازمند غلبه بر موانع ساختاری و خارجی است، اما با تکیه بر نوآوری صنعتی، توسعه تجهیزات پیشرفته، بهبود مستمر فرآیندهای تولید و تمرکز بر مزیت‌های رقابتی، دست‌یافتنی خواهد بود.

موفقیت در این زمینه نیازمند همکاری تنگاتنگ بین دولت، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و جامعه علمی است. اولویت‌بخشی به صنایع با ارزش افزوده بالا، جذب و انتقال فناوری، و توانمندسازی نیروی کار، ارکان اصلی دستیابی به صنعتی رقابت‌پذیر و پیشرو در سطح جهانی خواهند بود.