استانداردهای محیط انفجاری چیست؟ معرفی انواع استانداردهای Explosion Proof و مقایسه آنها
محتوای متن
مقدمه
در بسیاری از صنایع مانند نفت و گاز، پتروشیمی، پالایشگاهها، معادن، صنایع شیمیایی و سیلوهای غلات، خطر وجود گازها، بخارات یا گردوغبار قابل اشتعال همواره وجود دارد. در چنین محیطهایی، استفاده از تجهیزات عادی میتواند موجب جرقه، آتشسوزی یا انفجار شود. به همین دلیل، استانداردهایی تحت عنوان استانداردهای محیط انفجاری تدوین شدهاند تا ایمنی تجهیزات و نیروی انسانی تضمین شود.
محیط انفجاری چیست؟
محیط انفجاری (Explosive Atmosphere) به فضایی گفته میشود که در آن ترکیب هوا با:
- گازهای قابل اشتعال
- بخارات شیمیایی
- یا گردوغبارهای انفجاری
در صورت وجود منبع جرقه، قابلیت انفجار یا احتراق سریع دارد.
استانداردهای محیط انفجاری چه هستند؟
استانداردهای محیط انفجاری مجموعهای از قوانین فنی و ایمنی هستند که مشخص میکنند:
- چه تجهیزاتی مجاز به استفاده در محیطهای انفجاریاند.
- چگونه طراحی، تست و علامتگذاری شوند.
- و در چه Zone یا Divisionای قابل استفاده هستند.
انواع اصلی استانداردهای محیط انفجاری
در سطح بینالمللی، چند استاندارد اصلی وجود دارد که بسته به منطقه جغرافیایی استفاده میشوند.
استاندارد ATEX (اروپا)
ATEX مهمترین استاندارد محیط انفجاری در اتحادیه اروپاست.
ویژگیها:
- مبتنی بر دستورالعملهای اتحادیه اروپا
- تقسیمبندی محیط به Zone 0, 1, 2 (گاز) و Zone 20, 21, 22 (گردوغبار)
- الزام قانونی برای فروش تجهیزات در اروپا
کاربرد:
- پالایشگاهها
- سکوهای نفتی
- صنایع شیمیایی
استاندارد IECEx (بینالمللی)
IECEx یک سیستم جهانی برای ارزیابی انطباق تجهیزات محیط انفجاری است.
ویژگیها:
- معتبر در پروژههای بینالمللی
- تستهای سختگیرانه و ممیزی دورهای
- سازگاری بالا با ATEX
کاربرد:
- پروژههای EPC
- صنایع نفت و گاز بینالمللی
- تجهیزات ابزار دقیق سطح بالا
استاندارد UL و FM (آمریکا و کانادا)
در آمریکای شمالی از دو سیستم متفاوت استفاده میشود:
- UL (Underwriters Laboratories)
- FM (Factory Mutual)
ویژگیها:
- استفاده از سیستم Division 1 و Division 2
- تاکید بر طراحی ضدجرقه و ضدانفجار
کاربرد:
- کارخانههای آمریکایی
- صنایع نفت و پتروشیمی آمریکای شمالی
استاندارد EAC Ex (روسیه و اوراسیا)
EAC Ex استاندارد محیط انفجاری برای کشورهای اوراسیا است.
کشورها:
- روسیه
- قزاقستان
- بلاروس
- ارمنستان
سایر استانداردهای محیط انفجاری
- INMETRO (برزیل)
- PESO (هند)
- CCOE (آسیا)
- استانداردهای ملی مبتنی بر IECEx
انواع روشهای حفاظت در محیطهای انفجاری (Ex Protection Methods)
اکثر این استانداردها از روشهای حفاظتی مشترک استفاده میکنند:
- Ex d: محفظه ضد انفجار
- Ex e: ایمنی افزوده
- Ex i: ایمنی ذاتی (Intrinsically Safe)
- Ex t: محافظت در برابر گردوغبار
- Ex p: پرج و فشار مثبت
| نوع حفاظت | نام کامل | اصل عملکرد | Zone قابل استفاده | سطح توان مجاز | کاربردهای رایج | مزایا | محدودیتها |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ex d | محفظه ضد انفجار (Flameproof) | مهار انفجار داخلی و جلوگیری از انتقال شعله به محیط بیرون | Zone 1 ، Zone 2 | بالا | موتور، شیر برقی، اکچویتور، جعبه ترمینال | مقاوم، مناسب تجهیزات پرتوان | وزن و هزینه بالا، نیاز به قطع برق برای باز کردن |
| Ex e | ایمنی افزوده (Increased Safety) | جلوگیری از ایجاد جرقه و دمای خطرناک در شرایط عادی | Zone 1 ، Zone 2 | متوسط | ترمینال باکس، موتورهای خاص، چراغها | تعمیر آسان، وزن کمتر نسبت به Ex d | فقط برای تجهیزات بدون جرقه، محدودیت توان |
| Ex i | ایمنی ذاتی (Intrinsically Safe) | محدودسازی ولتاژ و جریان برای جلوگیری از اشتعال | Zone 0 ، Zone 1 ، Zone 2 | بسیار پایین | ترانسمیتر فشار، دما، فلو، سنسورها | ایمنترین روش، امکان کار روی تجهیز روشن | نامناسب برای تجهیزات پرتوان، نیاز به Barrier |
| Ex t | محافظت در برابر گردوغبار (Dust Protection) | جلوگیری از نفوذ گردوغبار و کنترل دمای سطح خارجی | Zone 21 ، Zone 22 | متوسط | صنایع غذایی، سیمان، آرد، چوب | مناسب محیطهای Dust، ساختار ساده | فقط برای محیطهای گردوغبار، نه گاز |
| Ex p | پرج و فشار مثبت (Purge & Pressurization) | ایجاد فشار مثبت با هوای پاک برای جلوگیری از ورود گاز خطرناک | Zone 1 ، Zone 2 | بالا | تابلو برق، آنالایزر، کابینت کنترلی | امکان استفاده از تجهیزات استاندارد غیر Ex | نیازمند سیستم پرج، مانیتورینگ و نگهداری |
جدول مقایسه استانداردهای محیط انفجاری
| استاندارد | محدوده جغرافیایی | سیستم طبقهبندی | الزام قانونی | سطح پذیرش جهانی |
|---|---|---|---|---|
| ATEX | اروپا | Zone 0/1/2 | بله | بالا |
| IECEx | جهانی | Zone 0/1/2 | خیر (پروژهای) | بسیار بالا |
| UL | آمریکا | Division 1/2 | بله | متوسط |
| FM | آمریکا | Division 1/2 | بله | متوسط |
| EAC Ex | اوراسیا | Zone 0/1/2 | بله | محدود |
| INMETRO | برزیل | Zone | بله | منطقهای |
تفاوت سیستم Zone و Division
| ویژگی | Zone | Division |
|---|---|---|
| احتمال حضور گاز | دقیقتر | کلیتر |
| مناطق | 0/1/2 | 1/2 |
| استفاده جهانی | بیشتر | آمریکای شمالی |
چگونه استاندارد مناسب را انتخاب کنیم؟
- محل نصب تجهیز (کشور و منطقه)
- نوع ماده قابل اشتعال (گاز یا گردوغبار)
- سطح خطر (Zone یا Division)
- الزامات پروژه یا کارفرما
جمعبندی
استانداردهای محیط انفجاری نقش کلیدی در ایمنی صنعتی، کاهش ریسک انفجار و رعایت الزامات قانونی دارند. انتخاب استاندارد مناسب مانند ATEX، IECEx یا UL نهتنها الزامی فنی، بلکه تضمینی برای حفاظت از جان انسان و سرمایه صنعتی است.
خواندنی ها
